Zabytki powiatu pajęczańskiego to głównie obiekty sakralne i architektoniczne oraz wiele miejsc pamięci historycznej, związanych z walkami Polaków o niepodległość kraju, w miejscowościach: Pajęczno, Nowa Brzeźnica, Prusicko, Działoszyn, Kiełczygłów i Radoszewice.
Najwięcej cennych zabytków zachowało się na terenie gminy Nowa Brzeźnica. Do najciekawszych należy niewątpliwie zespół kościoła parafialnego pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela w Nowej Brzeźnicy, w skład którego wchodzą: kościół, dzwonnica i kaplica (murowane 1908 r.), oraz plebania (murowana 1884 r.). Godny uwagi jest także zespół sakralny pod wezwaniem św. Michała Archanioła w Dworszowicach (kościół, dzwonnica, kostnica, cmentarz i plebania mur. XIX/XX w.)
W miejscowości Dubidze zachował się zespół dworski (dwór, oficyna, stróżówka, obora i spichlerz) z początku XX wieku.
Na terenie pozostałych gmin powiatu zachowały się następujące zabytki kultury:
Gmina Pajęczno
• zespół kościoła parafialnego pod wezwaniem św. Bartłomieja w Makowiskach (kościół, plebania drewniana, dom parafialny i cmentarz) - z XIX/XX w.
• dwór w Makowiskach (mur. połowa XIX w.),
• kościół parafialny p.w. NMP i św. Leonarda w Pajęcznie z XVII w. ,
• plebania kościoła w Pajęcznie z XVIII w.
Gmina Sulmierzyce
• kościół klasycystyczny z 1806 r. z wystrojem barokowym w Sulmierzycach,
• zespół dworsko - pałacowy w Chorzenicach,
Gmina Siemkowice
• zespół dworsko-parkowy w Siemkowicach (dwór mur. obronny położony na wyspie) zbudowany w XV w., rozbudowany i przebudowywany w XVII/XVIII w.
• wieża kościelna z XV w. oraz kościół parafialny mur. z drugiej połowy XIX w. w Siemkowicach,
• drewniano - murowany dwór w Radoszewicach z końca XVIII w.
• parafialny kościół pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia N.M.P. z XVIII w. w Radoszewicach,
Gmina Działoszyn
• pałac z połowy XVII w. przebudowany na przełomie XVIII i XIX w. w Działoszynie, odrestaurowany w 2006r. (obecnie siedziba Powiatowego Ośrodka Kultury oraz Powiatowej Biblioteki Publicznej),
• rokokowy kościół z 1787 r. w Działoszynie,
• zespół architektoniczny starych stodół w Działoszynie,
• zabytkowa elektrownia wodna na Warcie pod Działoszynem,
Gmina Rząśnia
• kościół drewniany pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela z 1584 r. w Białej,
• kościół drewniany pod wezwaniem św. Kazimierza i Józefa w Stróży z XVIII w.
• dwór z XIX w. w Stróży
Oprócz w/w zabytków na terenie powiatu znajdują się 32 stanowiska archeologiczne. Są to kurhany, grodziska, cmentarzyska oraz osady wielokulturowe.
W związku z „Odkrywką Szczerców” od 1999 r. prowadzone są badania archeologiczne. Wśród najbardziej wartościowych zabytków są: największe w Polsce Środkowej centrum ceramiki toczonej na kole z okresu wpływów rzymskich (II-IV w.p.n.e), osada i cmentarzysko z epoki żelaza (VI-V w p.ne.), naczynia oraz przedmioty związane z tkactwem i gospodarką domową, ozdoby i monety.
Gmina Strzelce Wielkie od 19 maja 2003 r. słynna jest z odkrycia cmentarzyska ciałopalnego z epoki brązu (100-800lat p.n.e), kultury łużyckiej. W wyniku dotychczasowych badań odkryto 43 groby popielnicowe, z licznymi ciekawie zdobionymi przystawkami (urnami).
Oświata i Kultura 
